Hành vi của trẻ 2-6 tuổi đóng vai trò quan trọng trong sự phát triển, là nền tảng hình thành nhân cách sau này. Cha mẹ cần hiểu rõ các hành vi thường xuất hiện, như rập khuôn, ăn vạ, đập đầu, giận dữ, để hỗ trợ trẻ điều chỉnh phù hợp với môi trường. Hành vi là biểu hiện bên ngoài, qua hành động hoặc không hành động nhằm đáp ứng nhu cầu cá nhân. Rối loạn hành vi xảy ra khi trẻ có biểu hiện khác biệt, không phù hợp với mong đợi của gia đình, nhà trường hay xã hội, và không nghe lời người lớn đúng thời điểm. Nắm vững đặc điểm này sẽ giúp cha mẹ xây dựng chiến lược giáo dục hiệu quả hơn.
1. Hành vi rập khuôn ở trẻ
Hành vi rập khuôn ở trẻ rối loạn phổ tự kỷ bao gồm: nhón chân, xoay vòng, vỗ tay khi phấn khích, tự chơi với bàn tay, cuốn hút với chữ số, chữ cái hoặc chi tiết đồ vật như cánh quạt, bánh xe. Trẻ cũng thường gắn bó với thói quen, đồ vật quen thuộc, cho thấy sự phụ thuộc cao vào môi trường xung quanh.
Hành vi rập khuôn ở trẻ có thể xuất phát từ cảm nhận về thế giới xung quanh, do kém nhạy cảm hoặc quá nhạy cảm về hệ thống cảm giác. Trẻ kém nhạy cảm thường lặp lại hành vi để đạt ngưỡng kích thích, trong khi trẻ quá nhạy cảm thường trốn tránh kích thích. Để hỗ trợ trẻ, cha mẹ có thể áp dụng các chiến lược như:
2. Hành vi khóc ăn vạ ở trẻ
Hành vi khóc ăn vạ ở trẻ là cách trẻ bày tỏ cảm xúc tức giận, bướng bỉnh, thường đi kèm hành động như lăn lộn, hét lớn, bứt tóc, dậm chân hoặc phá đồ. Các nguyên nhân có thể bao gồm: khủng hoảng tuổi lên 3, học từ người khác, người lớn vô tình củng cố hành vi, thu hút sự chú ý, thách thức cảm xúc và hành vi người xung quanh, thiếu kỹ năng hoặc gặp vấn đề sức khỏe tâm thần. Hiểu rõ những nguyên nhân này sẽ giúp cha mẹ hỗ trợ và hướng trẻ xử lý hành vi phù hợp hơn.
Nếu trẻ có hành vi ăn vạ, cha mẹ có thể áp dụng các chiến lược sau: xác định giới hạn hành vi; đặt quy định phù hợp; kết hợp sự cương quyết và yêu thương; giữ bình tĩnh; tìm hiểu nguyên nhân hành vi. Phân biệt động cơ ăn vạ: nếu do nhu cầu, có thể đáp ứng, nhưng nếu do đòi hỏi thì không cần chiều theo. Giải thích rõ lý do không đáp ứng và phớt lờ hành vi để tránh củng cố thói quen không tốt.
3. Hành vi đập đầu ở trẻ
Hành vi đập đầu ở trẻ, thường gặp ở trẻ tự kỷ, chậm phát triển hoặc trong môi trường bị ép buộc, xuất phát từ sự thất vọng, mong muốn chú ý, hoặc vấn đề phát triển. Để hỗ trợ, cha mẹ nên: chú ý đến trẻ nhưng tránh lúc trẻ đập đầu, bảo vệ khỏi tổn thương, không mặc cả và luôn giữ bình tĩnh, kiên trì.
4. Hành vi giận dữ
Hành vi giận dữ bao gồm rên rỉ và khóc, hoặc gào thét, đá, đánh và thở dốc. Hành vi giận dữ xảy ra giống nhau giữa trẻ nam và trẻ nữ, ở tuổi 1 đến 3. Hành vi giận dữ là một phần rất bình thường của quá trình phát triển của trẻ.
5. Trẻ có hành vi giận dữ cũng có thể do một vài nguyên nhân
Hành vi giận dữ ở trẻ thường thấy ở tuổi lên 2, có thể do thất vọng, tìm kiếm sự chú ý, mệt mỏi, đói, không thoải mái, thiếu giao tiếp phù hợp, mong muốn độc lập hoặc nhận ra không thể đạt được điều mình muốn.
Để hỗ trợ trẻ khi xuất hiện hành vi giận dữ, cha mẹ có thể áp dụng các chiến lược sau: giải thích rõ ràng cho trẻ; áp dụng phương pháp phạt tính giờ (ngồi ghế từ 1-5 phút); nếu trẻ đứng lên trước thời gian, yêu cầu quay lại ghế. Trong suốt thời gian này, tránh giao tiếp bằng mắt và nói chuyện với trẻ. Khi hết giờ, hỏi trẻ lý do và nhắc lại các hành vi đúng. Đừng quên khuyến khích hành vi tích cực và khen ngợi trẻ để tạo động lực cải thiện.
6. Một số lưu ý chăm sóc trẻ có rối loạn hành vi
